Chết Vì Chứng Khoán: Muốn Tìm Hiểu Chứng Khoán, Nên Bắt Đầu Từ Đâu?

Muốn Tìm Hiểu Chứng Khoán, Nên Bắt Đầu Từ Đâu?

Thị trường chứng khoán thường tạo cảm giác đơn giản: mua một cổ phiếu ở mức giá thấp hơn và bán ra khi giá tăng. Nhưng theo Jesse Livermore, chính sự đơn giản bề ngoài ấy khiến nhiều người chủ quan. Việc mua và bán có thể chỉ cần một vài thao tác, nhưng để hiểu thị trường, đưa ra phán đoán và kiểm soát bản thân trong những thời điểm biến động lại là một câu chuyện hoàn toàn khác. Chết Vì Chứng Khóa (tựa tiếng Anh là Jesse Livermore, World’s Greatest Stock Trader) của Richard Smitten kể lại hành trình của Jesse Livermore – người bắt đầu quan sát thị trường từ năm 14 tuổi và dành phần lớn cuộc đời để tìm cách giải mã những chuyển động của giá, xu hướng và tâm lý con người. Qua những lần kiếm được hàng triệu đô la rồi mất gần như tất cả, Livermore liên tục điều chỉnh cách nhìn của mình về đầu cơ và giao dịch.

Nếu đang tìm một điểm bắt đầu để tìm hiểu chứng khoán từ góc độ thị trường vận động như thế nào, nhà giao dịch cần quan sát điều gì và vì sao tâm lý lại quan trọng đến vậy, cuốn sách này mở ra một hành trình đáng chú ý.

Bắt đầu từ việc hiểu thị trường, không phải tìm một “mẹo” kiếm tiền

Khi còn là một cậu bé 14 tuổi, Livermore rời trang trại của gia đình để đến Boston. Tại đây, ông làm công việc ghi giá trên bảng tại một văn phòng giao dịch. Những con số trên bảng giá nhanh chóng thu hút sự chú ý của ông.

Livermore nhận ra rằng những gì các nhà môi giới, khách hàng hay báo chí nói đôi khi không giống với những gì đang diễn ra trên bảng giá. Ông bắt đầu ghi chép, quan sát các con số và tìm kiếm những mô hình lặp lại. Với ông, bảng giá giống như một cuốn sách cần được đọc, còn thị trường là một bài toán không ngừng thay đổi.

Từ những quan sát ban đầu đó, Livermore dần hình thành một cách tiếp cận dựa trên dữ kiện, phán đoán và hành động đúng thời điểm. Ông cho rằng một nhà đầu cơ cần thu thập thông tin, hình thành nhận định rồi hành động khi thời điểm thích hợp xuất hiện.

Nhưng kinh nghiệm cũng khiến ông nhận ra rằng hiểu biết về thị trường không thể chỉ nằm trên giấy. Một người có thể phân tích rất giỏi khi chưa đặt tiền vào giao dịch, nhưng cảm xúc thực sự chỉ xuất hiện khi tiền của chính mình đang nằm trong thị trường.

Xác định xu hướng trước khi chọn cổ phiếu

Một trong những nguyên tắc xuyên suốt quá trình hình thành lý thuyết của Livermore là phải xác định hướng đi chung của thị trường trước.

Ông gọi đó là “đường ít kháng cự nhất”. Thị trường có thể đang đi lên, đi xuống hoặc đi ngang. Nếu xu hướng chung đi ngược với vị thế của mình, nhà giao dịch sẽ ở vào thế bất lợi. Khi thị trường không có hướng đi rõ ràng, việc đứng ngoài và giữ tiền mặt cũng là một lựa chọn.

Tư duy này khiến Livermore không cố gắng dự đoán chính xác mọi đỉnh và đáy. Ông cho rằng cố bắt đúng đỉnh hoặc đáy là một trò chơi không cần thiết. Điều quan trọng hơn là chờ thị trường đưa ra tín hiệu rồi phản ứng dựa trên những gì thực sự đang diễn ra.

Ông từng ví cách tiếp cận này như việc đi thuyền: khi có gió thuận, hãy để gió đẩy thuyền tiến về phía trước; khi gió đổi hướng và thị trường trở nên khó xác định, tốt hơn hết là tạm rời khỏi cuộc chơi.

Không đặt cược lớn ngay từ đầu

Sau nhiều lần thất bại, Livermore phát triển phương pháp thăm dò bằng những vị thế nhỏ.

Giả sử muốn xây dựng một vị thế lớn, ông không lập tức mua hoặc bán toàn bộ số lượng dự định. Thay vào đó, ông bắt đầu bằng một vị thế nhỏ để kiểm tra nhận định của mình. Nếu thị trường đi theo hướng dự đoán, ông mới tiếp tục gia tăng vị thế.

Điều đặc biệt trong phương pháp này là mỗi lần mua thêm có thể diễn ra ở mức giá cao hơn lần trước khi giao dịch theo chiều tăng. Với Livermore, giá cao hơn trong trường hợp này không phải vấn đề nếu nó đang xác nhận rằng phán đoán ban đầu là đúng.

Ngược lại, nếu vị thế thăm dò cho thấy nhận định sai, ông phải nhanh chóng đóng vị thế. Ông từng nhiều lần nhấn mạnh rằng thua lỗ cần được cắt nhanh, bởi việc để cái tôi biến một giao dịch thành cuộc chiến cá nhân có thể dẫn đến những hậu quả lớn hơn rất nhiều.

Học cách đứng ngoài thị trường

Một trong những bài học quan trọng mà Livermore rút ra không phải là cách giao dịch, mà là khi nào không nên giao dịch.

Ông từng có những giai đoạn hoàn toàn giữ tiền mặt khi không chắc chắn về hướng đi của thị trường. Với một người yêu thích giao dịch và luôn muốn giải mã những chuyển động của giá, đứng ngoài không hề dễ dàng. Nhưng ông dần hiểu rằng không phải lúc nào thị trường cũng mang đến một cơ hội rõ ràng.

Khi thị trường đi ngang, không tạo ra chuyển động đáng tin cậy, ông lựa chọn nghỉ ngơi, đi câu cá và chờ đến khi “gió” trở lại.

Điều này cũng gắn với một nguyên tắc khác: giữ tiền mặt dự phòng. Livermore nhận thấy nhiều cơ hội lớn chỉ có thể tận dụng khi nhà giao dịch vẫn còn nguồn lực để hành động. Không phải toàn bộ vốn đều cần được đưa vào thị trường mọi lúc.

Quan sát nhóm ngành và cổ phiếu dẫn đầu

Trong quá trình hoàn thiện lý thuyết giao dịch vào những năm 1920, Livermore đưa ra một quan sát quan trọng khác: cổ phiếu thường vận động theo nhóm ngành.

Nếu một cổ phiếu thép như U.S. Steel được thị trường ưa chuộng vì những lý do cơ bản liên quan đến ngành, những cổ phiếu khác trong cùng nhóm như Bethlehem, Republic hay Crucible cũng có thể lần lượt chuyển động theo.

Từ đó, nhóm ngành trở thành một công cụ quan sát của Livermore. Ông không chỉ nhìn vào một cổ phiếu riêng lẻ mà theo dõi những cổ phiếu cùng nhóm để xem chuyển động có được xác nhận hay không.

Đặc biệt, ông quan tâm đến cổ phiếu dẫn đầu. Livermore không tìm kiếm “cổ phiếu yếu nhưng rẻ” chỉ vì mức giá thấp. Ông muốn theo dõi cổ phiếu mạnh nhất trong nhóm và quan sát cách nó dẫn dắt những cổ phiếu còn lại.

Nếu một cổ phiếu không tăng cùng nhóm đang được thị trường ưa chuộng, đó có thể là dấu hiệu cho thấy cổ phiếu này yếu hơn. Ngược lại, nếu cả nhóm đang giảm mà một cổ phiếu vẫn đi lên, đó cũng là điều cần thận trọng quan sát.

Với Livermore, sự thay đổi của những nhóm dẫn đầu còn có thể cung cấp manh mối về sự thay đổi của xu hướng chung trên thị trường.

Giá, khối lượng và những dấu hiệu của một xu hướng

Livermore đặc biệt chú ý đến những gì xảy ra ở cuối một chuyển động lớn.

Một thị trường có thể xuất hiện khối lượng giao dịch rất lớn nhưng giá lại không tiếp tục tạo ra những mức cao mới. Những cổ phiếu dẫn đầu bắt đầu yếu đi, chuyển động mất đà và không còn sự tiếp diễn mạnh mẽ. Với Livermore, đó có thể là những tín hiệu cảnh báo cần được quan sát.

Ông cũng nhận thấy đôi khi một cổ phiếu tăng vọt trong thời gian ngắn với khối lượng lớn, sau đó dừng lại và quay đầu. Những chuyển động như vậy có thể trở thành dấu hiệu cho thấy một xu hướng đã đi đến giai đoạn cuối.

Thay vì cố gắng bán đúng đỉnh hoặc mua đúng đáy, Livermore lựa chọn hành động khi những dấu hiệu đủ rõ ràng xuất hiện.

Không để lời mách nước thay thế phán đoán của chính mình

Trong hành trình của Livermore, những lời mách nước nhiều lần trở thành nguyên nhân khiến ông rời khỏi phương pháp của chính mình.

Một trong những thất bại lớn nhất xảy ra khi ông giao dịch cotton cùng Percy Thomas. Thomas có kiến thức sâu rộng về thị trường cotton và sở hữu rất nhiều thông tin về tình hình mùa vụ. Những lập luận của Thomas thuyết phục đến mức Livermore bắt đầu nghi ngờ chính phương pháp mà mình đã xây dựng trong nhiều năm.

Ông liên tục phá vỡ các nguyên tắc của mình: chạy theo thông tin, bình quân giá khi vị thế đang thua lỗ, sử dụng quá nhiều tiền vay và thậm chí bán một giao dịch có lợi nhuận để duy trì một vị thế cotton đang bất lợi.

Kết quả là ông mất phần lớn tài sản.

Sau đó, Livermore nhận ra vấn đề không chỉ nằm ở thông tin mà ông nhận được, mà ở việc ông đã cho phép phán đoán của người khác thay thế phán đoán của chính mình.

Từ đó, ông giữ một nguyên tắc rất rõ ràng: không nhận lời mách nước dưới bất kỳ hình thức nào. Bởi lời mách nước có thể đến từ người xa lạ, chuyên gia, người trong ngành, người quen hoặc thậm chí một người thực sự có thiện ý. Dù nguồn gốc là gì, nó vẫn có thể khiến nhà giao dịch rời khỏi quá trình quan sát và suy nghĩ độc lập.

Cuối cùng, thị trường là cuộc chiến với chính mình

Nếu có một điểm xuyên suốt hành trình của Jesse Livermore, đó không chỉ là những con số hay kỹ thuật giao dịch mà còn là tâm lý con người.

Ông cho rằng thị trường chỉ đưa ra kết quả dựa trên thực tế. Người giao dịch mới là người đúng hoặc sai. Khi bắt đầu thua tiền, con người dễ bị chi phối bởi sợ hãi. Khi đang có lợi nhuận, lòng tham và hy vọng có thể khiến họ thay đổi phán đoán.

Livermore từng trải qua cả hai phía. Ông từng kiếm được hàng triệu đô la, từng trở thành người giàu có, rồi cũng nhiều lần mất gần như toàn bộ tài sản. Có lúc ông nhận ra mình không gặp vấn đề với thất bại mà lại không biết cách đối phó với thành công, sự tự tin và cái tôi của chính mình.

Chính những trải nghiệm đó khiến ông luôn coi mình là một học sinh của thị trường. Thị trường không bao giờ kết thúc, và bài toán cũng không bao giờ có một lời giải cuối cùng.

Chết Vì Chứng Khoán (Jesse Livermore, World’s Greatest Stock Trader) – Hành trình học cách đọc thị trường

Từ một cậu bé bắt đầu ghi chép những con số trên bảng giá đến một nhà giao dịch từng kiếm và mất những khoản tiền khổng lồ, Jesse Livermore dành hàng chục năm để hoàn thiện cách nhìn của mình về thị trường.

Cuốn sách không chỉ xoay quanh những lần thắng lớn. Qua hành trình ấy, những nguyên tắc dần hiện ra: xác định xu hướng, đi theo đường ít kháng cự nhất, thăm dò trước khi đặt cược lớn, cắt lỗ khi sai, quan sát nhóm ngành và cổ phiếu dẫn đầu, không chạy theo lời mách nước, giữ tiền mặt khi cần thiết và quan trọng nhất là kiểm soát cảm xúc.

Với người bắt đầu tìm hiểu chứng khoán, đây cũng là một cách tiếp cận đáng chú ý: thay vì đi tìm một công thức đảm bảo chiến thắng, hãy bắt đầu bằng việc học cách quan sát thị trường, kiểm chứng phán đoán và hiểu chính mình khi tiền thực sự được đặt vào cuộc chơi.

Bởi với Jesse Livermore, thị trường không phải là một bài toán có thể giải xong. Đó là một quá trình học hỏi không có điểm kết thúc.