Ơn Nghĩa Sinh Thành - Hiểu Để Chưa Muộn: Hiếu không bắt đầu từ báo đáp, mà bắt đầu từ sự thấu hiểu

Ơn Nghĩa Sinh Thành - Hiểu Để Chưa Muộn: Hiếu không bắt đầu từ báo đáp, mà bắt đầu từ sự thấu hiểu

“Trong đạo Phật, hiếu hạnh không phải là một vài việc chỉ cần làm một lần cho xong, mà đó là cả một con đường tu tập có thứ bậc, có trước sau, đi từ chỗ nhận ra đến chỗ thực hành, đi từ việc tu tập đến việc tạo thành phước đức.”

— Thích Pháp Hòa

Có một điều thật kỳ lạ trong cuộc sống. Khi còn nhỏ, thế giới của chúng ta chỉ gói gọn trong vòng tay cha mẹ. Mỗi lần ngã có người đỡ dậy, mỗi khi bệnh có người thức trắng đêm chăm sóc, mỗi buổi sáng có người chuẩn bị bữa ăn và mỗi chiều tan học luôn có một mái nhà chờ ta trở về. Khi ấy, ta chưa từng nghĩ rằng những điều bình thường ấy rồi sẽ có ngày trở thành những ký ức mà mình mong được sống lại thêm một lần.

Rồi chúng ta lớn lên. Thế giới bắt đầu rộng ra với trường học, công việc, những mối quan hệ, những chuyến đi và những ước mơ riêng. Ta có những cuộc hẹn phải đi, những công việc phải hoàn thành, những mục tiêu phải theo đuổi. Một ngày có 24 giờ dường như lúc nào cũng không đủ. Còn thế giới của cha mẹ thì ngược lại, cứ lặng lẽ thu nhỏ dần. Những đứa con ngày nào giờ đã có cuộc sống riêng, những bữa cơm gia đình thưa dần, những cuộc trò chuyện cũng ngắn hơn.

Có bao lâu rồi bạn chưa ngồi ăn với cha mẹ một bữa cơm mà không cầm điện thoại? Có bao lâu rồi bạn chưa thật sự nhìn vào khuôn mặt của mẹ để nhận ra thêm một nếp nhăn, hay lặng lẽ nhận thấy mái tóc của cha đã bạc đi từ lúc nào? Có lẽ điều đáng sợ nhất không phải là thời gian trôi quá nhanh, mà là chúng ta thường chỉ nhận ra thời gian đã đi xa đến đâu khi những điều quen thuộc bắt đầu thay đổi.

Đó cũng là điều Ơn Nghĩa Sinh Thành - Hiểu Để Chưa Muộn của Thầy Thích Pháp Hòa nhẹ nhàng gợi mở: muốn thương cha mẹ sâu sắc hơn, trước hết phải học cách hiểu cha mẹ.

Hiểu cha mẹ là bước đầu tiên của chữ hiếu

Nhắc đến chữ “hiếu”, nhiều người thường nghĩ đến việc chăm lo cho cha mẹ khi về già, cố gắng mang lại cho họ một cuộc sống đủ đầy hoặc báo đáp những hy sinh suốt bao năm tháng. Nhưng qua góc nhìn của Phật giáo, chữ hiếu có lẽ không chỉ bắt đầu từ những điều lớn lao ấy. Đôi khi, chữ hiếu bắt đầu từ một điều giản dị hơn rất nhiều: hiểu cha mẹ.

Hiếu không chỉ nằm ở những điều ta làm cho cha mẹ, mà còn nằm ở khả năng nhìn thấy những gì đang diễn ra bên trong họ: những nỗi lo, những tổn thương, những thay đổi của tuổi tác và cả những điều họ không biết cách nói thành lời. Bởi nếu chỉ chăm sóc cha mẹ bằng trách nhiệm mà thiếu đi sự thấu cảm, khoảng cách giữa cha mẹ và con cái vẫn có thể tồn tại ngay dưới cùng một mái nhà.

Ta có thể nhớ ngày sinh của mẹ, chuyển tiền cho cha mỗi tháng, mua cho cha mẹ những món đồ tốt nhất, nhưng lại không biết dạo gần đây họ có đang cảm thấy cô đơn hay không. Ta có thể gọi điện hỏi “Ba mẹ khỏe không?”, nhưng đôi khi lại không đủ kiên nhẫn để nghe hết một câu chuyện mà mình đã nghe nhiều lần.

Chúng ta thường nghĩ mình hiểu cha mẹ vì đã sống cùng họ từ nhỏ. Nhưng biết thói quen của một người không có nghĩa là hiểu những điều họ đang trải qua. Ta biết mẹ hay lo lắng, nhưng có biết phía sau những câu hỏi lặp đi lặp lại ấy là nỗi sợ gì? Ta biết cha ít nói, nhưng có biết điều gì khiến cha im lặng? Ta biết cha mẹ đã già đi, nhưng có thật sự hiểu cảm giác của một người khi nhận ra mình không còn khỏe mạnh như trước?

Có lẽ vì vậy, cuốn sách không cố gắng đưa ra một khuôn mẫu cứng nhắc về việc thế nào mới là người con hiếu thảo. Thay vào đó, Thầy Thích Pháp Hòa mời người đọc chậm lại, nhìn sâu hơn vào mối quan hệ tưởng như gần gũi nhất nhưng đôi khi lại có những khoảng cách khó gọi tên nhất trong cuộc đời.

Thay vì cố thay đổi cha mẹ, hãy thử thay đổi cách mình nhìn cha mẹ

Khi còn trẻ, chúng ta thường nhìn cha mẹ bằng góc nhìn của một người con. Ta thấy cha mẹ bảo thủ, khó tính, hay lo lắng và đôi khi quá can thiệp vào cuộc sống của mình. Mẹ hỏi hôm nay đi đâu, khi nào về, ăn uống thế nào. Cha nhắc đi nhắc lại những điều mà ta nghĩ mình đã biết từ lâu.

Ta có thể nhẹ nhàng với đồng nghiệp, kiên nhẫn với bạn bè, lịch sự với những người xa lạ, nhưng lại dễ cáu gắt với cha mẹ chỉ vì một câu hỏi quen thuộc. “Ăn cơm chưa con?”, “Bao giờ về?”, “Dạo này công việc thế nào?” Những câu nói ấy xuất hiện nhiều đến mức ta không còn nhận ra rằng, có thể đó chính là cách cha mẹ nói rằng họ đang quan tâm.

Chúng ta thường muốn cha mẹ thay đổi. Muốn họ hiểu rằng cuộc sống bây giờ khác ngày xưa, muốn họ bớt lo lắng, bớt hỏi han và hiểu cách suy nghĩ của thế hệ mình. Nhưng nếu thử đổi vị trí một chút, có lẽ ta sẽ nhìn mọi chuyện khác đi.

Cha mẹ cũng từng là những người trẻ. Họ cũng từng có những ước mơ, những lựa chọn và những điều muốn làm cho riêng mình. Chỉ là sau khi có con, rất nhiều mong muốn được đặt xuống phía sau để nhường chỗ cho gia đình. Người mẹ hay lo lắng có thể bởi cả cuộc đời đã quen với việc chăm sóc người khác. Người cha ít nói có thể bởi cả đời đã quen với việc gánh vác mà không biết cách bộc lộ cảm xúc.

Thay vì hỏi: “Tại sao cha mẹ không hiểu mình?”, có lẽ đôi khi chúng ta nên thử hỏi: “Mình đã thật sự hiểu cha mẹ chưa?”

Thấu hiểu không có nghĩa là chấp nhận mọi điều cha mẹ nói hay từ bỏ những ranh giới cần thiết trong cuộc sống. Đó chỉ đơn giản là trước khi phán xét, ta thử nhìn sâu hơn một chút. Khi đã hiểu, ta có thể vẫn không đồng ý với cha mẹ, nhưng sẽ không còn nhìn những khác biệt giữa hai thế hệ chỉ bằng sự khó chịu.

Bởi phía sau vai trò “cha” và “mẹ” cũng là một con người biết mệt, biết buồn, có những nỗi sợ và những tổn thương riêng. Và khi nhìn cha mẹ như một con người thay vì chỉ nhìn họ qua vai trò của người sinh ra và nuôi dưỡng mình, tình thương trong chúng ta cũng có thể trở nên sâu sắc hơn.

Đằng sau mái tóc bạc là những nỗi niềm ít khi được gọi tên

Cha mẹ rồi cũng sẽ già. Đó là điều ai cũng biết, nhưng chẳng mấy ai muốn nghĩ đến. Trong ký ức của chúng ta, cha mẹ dường như luôn là những người mạnh mẽ. Mẹ có thể thức cả đêm khi con bệnh, cha có thể sửa chữa mọi thứ trong nhà. Khi còn nhỏ, ta luôn nghĩ chỉ cần có cha mẹ thì mọi chuyện rồi sẽ ổn.

Cho đến một ngày ta nhận ra cha bắt đầu đi chậm hơn, mẹ bắt đầu quên một vài chuyện, những công việc trước đây vốn rất dễ dàng giờ khiến họ mệt hơn. Mái tóc từng đen giờ xuất hiện ngày càng nhiều sợi bạc. Những thay đổi ấy diễn ra rất chậm, đến mức đôi khi chúng ta không nhận ra. Cho đến một ngày nhìn lại một bức ảnh cũ, ta mới giật mình tự hỏi: Cha mẹ đã già từ bao giờ?

Tuổi già không chỉ mang theo những thay đổi của cơ thể. Đó còn là sự nuối tiếc khi thanh xuân đã đi qua, những giới hạn của sức khỏe, cảm giác mình không còn theo kịp thế giới đang thay đổi từng ngày và đôi khi là sự cô đơn.

Khi con cái còn nhỏ, cha mẹ có một thế giới luôn xoay quanh mình. Nhà cửa lúc nào cũng có tiếng nói cười, những bữa cơm gia đình, những câu chuyện vụn vặt trong ngày. Rồi con lớn lên. Mỗi người có một cuộc sống riêng. Căn nhà vẫn còn đó, nhưng những âm thanh quen thuộc ngày trước dần thưa đi.

Có những bậc cha mẹ trước khi gọi điện cho con còn chần chừ không biết con có đang bận hay không. Có những người chỉ nhắn một câu rất ngắn: “Khi nào rảnh gọi mẹ nhé.” Họ không nói rằng họ nhớ con. Có lẽ bởi cha mẹ thường không giỏi nói những điều như thế.

Một câu chuyện cũ có thể được kể lại nhiều lần. Một tấm ảnh cũ có thể được lấy ra xem đi xem lại. Một món ăn ngày xưa con thích vẫn được mẹ nhớ đến dù đã nhiều năm không còn nấu. Những điều ấy đôi khi khiến người trẻ cảm thấy cha mẹ đang sống quá nhiều với quá khứ. Nhưng biết đâu, đó chỉ là cách họ giữ lại những điều thân thuộc trong một thế giới đang thay đổi quá nhanh.

Khi hiểu được điều đó, ta sẽ bắt đầu nhìn tuổi già của cha mẹ bằng một ánh mắt khác. Ta không chỉ nhìn thấy những nếp nhăn, mà nhìn thấy những năm tháng đã đi qua. Không chỉ nhìn thấy mái tóc bạc, mà nhìn thấy cả một đời người phía sau màu tóc ấy.

Và có lẽ, điều cha mẹ cần nhất khi tuổi già đến không phải lúc nào cũng là những món quà đắt tiền. Đôi khi đó chỉ là một bữa cơm có đủ con cái, một cuộc trò chuyện không vội vàng, một lần được hỏi rằng “Hôm nay mẹ có vui không?” hay đơn giản là một người ngồi bên cạnh và kiên nhẫn nghe lại câu chuyện đã được kể đến lần thứ mười.

Bởi khi tuổi tác ngày càng lớn, điều quý giá nhất đôi khi không phải là có thêm bao nhiêu thứ, mà là biết mình vẫn được yêu thương và không bị bỏ lại phía sau.

Yêu thương cũng là một điều cần học

Nếu thấu hiểu là điểm bắt đầu của chữ hiếu, thì yêu thương cần được thể hiện bằng những điều cụ thể trong đời sống. Đây cũng là một trong những giá trị mà Ơn Nghĩa Sinh Thành - Hiểu Để Chưa Muộn gợi mở qua tinh thần Tứ Nhiếp Pháp.

Bởi yêu thương không chỉ là cảm xúc. Ta có thể rất thương cha mẹ nhưng vẫn nói với họ bằng một giọng khiến họ tổn thương. Ta có thể rất biết ơn nhưng lại luôn trì hoãn những lần trở về. Ta có thể muốn cha mẹ vui nhưng lại quên mất rằng điều họ cần đôi khi chỉ là sự có mặt của con.

Đó có thể là ái ngữ - học cách nói với cha mẹ bằng những lời nhẹ nhàng hơn. Một câu “Con cảm ơn mẹ”, một lời “Ba nghỉ đi, để con làm” đôi khi tưởng như rất nhỏ nhưng lại có thể mang đến cho cha mẹ cảm giác được yêu thương và trân trọng.

Đó cũng là bố thí - không chỉ trao tặng vật chất mà còn trao cho cha mẹ sự bình an, sự thấu hiểu và cảm giác rằng họ không phải đối diện với tuổi già một mình. Một cuộc gọi đều đặn, một lần đưa cha mẹ đi khám, một buổi chiều cùng mẹ đi dạo hay một cuộc trò chuyện để cha mẹ biết rằng những điều họ lo lắng vẫn có người lắng nghe đều có thể trở thành những món quà quý giá.

Là người trưởng thành, ta cũng cần học cách bao dung với những khác biệt của cha mẹ. Không phải mọi thói quen đều cần được sửa chữa, không phải mọi bất đồng đều cần phân thắng thua. Yêu một người không có nghĩa là biến họ thành phiên bản mà mình mong muốn. Đôi khi, yêu là chấp nhận rằng họ có một thế hệ khác, một quá khứ khác và những trải nghiệm mà mình chưa từng trải qua.

Và trên hết là đồng sự - sự có mặt trọn vẹn. Có mặt không chỉ là ngồi cạnh nhau. Ta có thể ngồi ngay bên cha mẹ nhưng tâm trí lại ở một nơi khác, mắt nhìn vào điện thoại, tay trả lời tin nhắn, đầu óc nghĩ về công việc. Một ngày nào đó, có thể ta sẽ ước mình được ngồi lại trong căn bếp cũ ấy thêm một lần nữa, chỉ để nghe mẹ kể một câu chuyện mà ngày trước mình từng thấy quá dài.

Vì vậy, khi vẫn còn cơ hội, hãy đặt điện thoại xuống, ngồi gần cha mẹ, hỏi họ một câu mà lâu rồi chưa hỏi và lắng nghe một câu chuyện mà mình đã nghe nhiều lần. Không cần phải làm điều gì quá lớn lao. Tình yêu trong gia đình nhiều khi không được tạo nên từ những khoảnh khắc phi thường, mà từ hàng trăm điều nhỏ bé chúng ta làm cho nhau mỗi ngày.

Hiểu để chưa muộn

Có những cuốn sách giúp chúng ta hiểu thêm về thế giới. Có những cuốn sách giúp chúng ta hiểu thêm về chính mình. Và cũng có những cuốn sách khiến người đọc khép lại trang cuối rồi muốn cầm điện thoại lên gọi về nhà.

Ơn Nghĩa Sinh Thành - Hiểu Để Chưa Muộn là một cuốn sách như thế. Cuốn sách không biến chữ hiếu thành một nhiệm vụ phải hoàn thành, mà nhắc người đọc nhìn tình thân bằng sự thấu hiểu, lòng bao dung và những hành động cụ thể trong đời sống.

Có thể sau khi đọc xong, chúng ta vẫn chưa thể trở thành một người con hoàn hảo. Vẫn sẽ có lúc nóng giận, vẫn có những lần vô tình làm cha mẹ buồn, vẫn có những khác biệt không thể giải quyết chỉ bằng một cuộc trò chuyện. Nhưng có lẽ, chúng ta sẽ biết dừng lại lâu hơn trước khi nói một lời làm tổn thương họ, biết gọi điện về nhà thường xuyên hơn và biết trân trọng hơn những phút giây được ngồi bên cha mẹ.

Bởi chúng ta không biết mình còn bao nhiêu lần được ăn cơm cùng cha mẹ, còn bao nhiêu lần được nghe mẹ gọi tên mình hay còn bao nhiêu lần cha nhắc một lời dặn mà ta từng cho là quen thuộc. Chính vì không biết nên hiểu để chưa muộn.

Nếu cha mẹ vẫn còn đó, có lẽ hôm nay là một ngày rất thích hợp để trở về. Nếu đang ở xa, có thể gọi một cuộc điện thoại. Nếu đang ở gần, hãy thử ngồi xuống bên họ lâu hơn một chút. Nếu trong lòng vẫn còn một lời cảm ơn chưa nói, hãy nói khi vẫn còn có người để nghe.

Bởi có những yêu thương nếu để đến ngày mai mới bắt đầu, ngày mai có thể đã không còn giống ngày hôm nay.

Và có lẽ, báo đáp lớn nhất mà một người con có thể dành cho cha mẹ không phải là thành công đến mức nào, mà là sống một cuộc đời tử tế, bình an và biết yêu thương. Khi con sống an lạc, cha mẹ cũng có thêm một niềm an lạc. Khi con biết thương người, những điều cha mẹ đã gieo vào cuộc đời con tiếp tục được lan tỏa.

Ơn Nghĩa Sinh Thành - Hiểu Để Chưa Muộn vì thế không chỉ là một cuốn sách về chữ hiếu. Đó còn là một lời nhắc nhở rằng tình yêu thương cần được nói ra, được thể hiện và được trân trọng khi chúng ta vẫn còn thời gian.

Về tác giả Thích Pháp Hòa

Thầy Thích Pháp Hòa sinh năm 1974 tại Cần Thơ và định cư tại Canada từ năm 1986. Sớm phát nguyện hướng Phật từ thuở nhỏ, Thầy chính thức xuất gia năm 15 tuổi. Năm 1994, Thầy thọ giới Tỳ kheo tại Làng Mai (Pháp) và được Thiền sư Thích Nhất Hạnh truyền đăng vào năm 1999. Hiện Thầy là Trụ trì Tu viện Trúc Lâm và Tu viện Tây Thiên tại Alberta, Canada.

Với cách chia sẻ gần gũi, nhẹ nhàng và gắn những lời dạy Phật giáo với đời sống hằng ngày, Thầy Thích Pháp Hòa đưa những giá trị như lòng từ bi, sự tỉnh thức, biết ơn và yêu thương đến gần hơn với mỗi người. Trong Ơn Nghĩa Sinh Thành - Hiểu Để Chưa Muộn, những lời nhắc về chữ hiếu không dừng lại ở việc “phải làm gì cho cha mẹ”, mà hướng người đọc trở về với một câu hỏi sâu sắc hơn: ta đã thật sự hiểu cha mẹ của mình chưa?

Bởi có lẽ, khi còn cha mẹ để hiểu, để thương và để trở về, chúng ta vẫn còn một món quà quý giá mà cuộc đời chưa lấy đi.