Suy Tàn Chính Trị Là Gì? Giải Mã Sự Vận Hành Và Biến Đổi Của Thể Chế Trong “Trật Tự Chính Trị Và Suy Tàn Chính Trị - Từ Cách Mạng Công Nghiệp Tới Toàn Cầu Hóa”

Suy Tàn Chính Trị Là Gì? Giải Mã Sự Vận Hành Và Biến Đổi Của Thể Chế Trong “Trật Tự Chính Trị Và Suy Tàn Chính Trị Từ Cách Mạng Công Nghiệp Tới Toàn Cầu Hóa ”

Một nhà nước hiện đại không chỉ cần có quyền lực để điều hành xã hội. Theo Francis Fukuyama, một hệ thống chính trị vận hành tốt còn cần những thể chế mạnh, tương đối phi cá nhân, hiệu quả và có trách nhiệm giải trình. Nhưng ngay cả những thể chế từng được xây dựng để tạo ra sự ổn định và hợp tác cũng có thể trở nên cứng nhắc, khó thích ứng với những thay đổi của xã hội. Đó là một trong những vấn đề trung tâm được đặt ra trong “Trật Tự Chính Trị Và Suy Tàn Chính Trị - Từ Cách Mạng Công Nghiệp Tới Toàn Cầu Hóa”.

Suy tàn chính trị bắt đầu từ đâu?

Cuốn sách tiếp nối câu chuyện được bắt đầu trong Nguồn gốc trật tự chính trị: Từ thời tiền sử đến Cách mạng Pháp, khi ba thành tố quan trọng của một hệ thống chính trị hiện đại — nhà nước, pháp quyền và trách nhiệm giải trình dân chủ — đã hình thành những nền tảng ban đầu.

Từ Cách mạng Pháp, câu chuyện bước sang một giai đoạn hoàn toàn khác với sự xuất hiện của Cách mạng Công nghiệp và làn sóng thuộc địa thứ hai của châu Âu. Sản lượng bình quân đầu người tăng lên một mức chưa từng có, xã hội thay đổi sâu sắc, trong khi các quốc gia và thể chế chính trị cũng phải đối diện với những điều kiện mới.

Trong hai thế kỷ tiếp theo, nhà nước, pháp quyền và dân chủ tiếp tục phát triển, tác động qua lại với những biến đổi về kinh tế và xã hội. Tuy nhiên, sự phát triển của một thể chế không phải lúc nào cũng diễn ra theo một đường thẳng. Những quy tắc từng tạo ra ổn định có thể trở thành lực cản nếu chúng không còn thích ứng với thực tế mới.

Đó chính là một trong những cách cuốn sách tiếp cận vấn đề suy tàn chính trị.

Khi thể chế trở nên quá cứng nhắc

Theo Fukuyama, một nguồn gốc của suy tàn chính trị nằm ở sự cứng nhắc về thể chế và nhận thức.

Con người xây dựng các quy tắc dựa trên cách họ hiểu thế giới. Khi những quy tắc ấy được hình thành, chúng có xu hướng được duy trì ngay cả khi thực tế đã thay đổi. Một thể chế có thể từng hoạt động hiệu quả trong một hoàn cảnh nhất định, nhưng nếu không thể điều chỉnh trước những điều kiện mới, chính sự ổn định của nó lại trở thành trở ngại cho sự thay đổi.

Vì vậy, vấn đề không đơn giản là một thể chế có tốt hay không. Điều quan trọng còn nằm ở khả năng thích ứng của thể chế trước những thay đổi của xã hội.

Cuốn sách cũng chỉ ra nghịch lý này qua trường hợp Cục Lâm nghiệp Hoa Kỳ. Được thành lập vào năm 1905 với đội ngũ nhân sự dựa trên nguyên tắc trọng dụng năng lực, cơ quan này từng thể hiện những lý tưởng của một nền hành chính hiện đại. Nhưng theo thời gian, những yêu cầu và nhóm lợi ích khác nhau đặt ra các sức ép ngày càng phức tạp. Cơ quan phải xử lý những quan điểm cạnh tranh về kiểm soát cháy rừng, sử dụng rừng bền vững, quyền lợi của chủ sở hữu đất và các vấn đề môi trường.

Khi các yêu cầu về ngân sách, việc làm và lợi ích của các nhóm liên quan ngày càng ảnh hưởng đến hoạt động, bộ máy trở nên cồng kềnh và khó tập trung vào nhiệm vụ ban đầu.

Trường hợp này cho thấy một thể chế có thể được tạo ra để duy trì sự ổn định và hợp tác, nhưng nếu trở nên quá cứng nhắc, nó có thể khó thích ứng với những vấn đề mới.

Khi các nhóm quyền lực chi phối thể chế

Một nguồn gốc khác của suy tàn chính trị được Fukuyama nhấn mạnh là sự chiếm giữ thể chế bởi giới tinh hoa.

Các thể chế hiện đại về nguyên tắc phải vận hành một cách phi cá nhân, đối xử với công dân một cách bình đẳng. Nhưng những người giàu có và quyền lực có thể tìm cách sử dụng khả năng tiếp cận hệ thống chính trị để bảo vệ lợi ích của mình.

Khi điều đó xảy ra, cạnh tranh có thể bị hạn chế, một số nhóm có thể tạo ra những rào cản đối với người khác hoặc sử dụng hệ thống chính trị để bảo vệ những lợi ích riêng.

Cuốn sách đặt vấn đề này trong mối liên hệ với “tái gia sản hóa” (repatrimonialization) — tình trạng những cá nhân hoặc nhóm có quyền lực ngày càng chi phối các thể chế dân chủ nhằm phục vụ lợi ích của mình thay vì lợi ích rộng lớn hơn của xã hội.

Hoạt động vận động hành lang tại Hoa Kỳ được sử dụng như một ví dụ để xem xét vấn đề này. Khi các nhóm lợi ích có khả năng tác động mạnh đến chính sách, quá trình ra quyết định có thể ngày càng chịu ảnh hưởng của những nhóm có khả năng tổ chức và tiếp cận quyền lực tốt hơn.

Từ đây xuất hiện một vấn đề lớn hơn: làm thế nào để các thể chế dân chủ duy trì được sự đại diện rộng rãi khi những nhóm có nguồn lực lớn có khả năng tác động mạnh đến hệ thống?

Tăng trưởng kinh tế có tự động tạo ra một nền dân chủ tốt?

Một điểm quan trọng trong tư tưởng của Fukuyama là sự phát triển chính trị không đơn giản là kết quả tất yếu của phát triển kinh tế và xã hội.

Khi kinh tế phát triển, xã hội thay đổi và tầng lớp trung lưu mở rộng, nhu cầu tham gia chính trị cũng có thể tăng lên. Nhưng điều đó không đồng nghĩa rằng tất cả những yếu tố tích cực sẽ tự động bổ trợ cho nhau.

Fukuyama kế thừa từ Samuel P. Huntington một câu hỏi quan trọng: tăng trưởng kinh tế, tự do cá nhân, huy động xã hội và sự tham gia chính trị có thực sự luôn đi cùng nhau hay không?

Một chính quyền hiệu quả cần năng lực chuyên môn, kiến thức kỹ thuật và quyền hạn nhất định để thực hiện công việc. Trong khi đó, dân chủ lại đòi hỏi sự tham gia và kiểm soát của người dân. Giữa hai yêu cầu này có thể tồn tại những sự căng thẳng nhất định.

Nếu các chính trị gia sử dụng những cơ chế dân chủ để phục vụ lợi ích riêng, chẳng hạn thông qua quan hệ thân hữu, chất lượng quản trị có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, bài toán không chỉ là xây dựng dân chủ mà còn là làm sao để dân chủ có thể đi cùng với một bộ máy nhà nước hiệu quả.

Từ lịch sử đến những vấn đề của nhà nước hiện đại

Một trong những điểm đáng chú ý của “Trật Tự Chính Trị Và Suy Tàn Chính Trị” là cách cuốn sách đặt những vấn đề hiện tại trong một tiến trình lịch sử dài.

Từ sự hình thành của nhà nước hiện đại ở châu Âu, sự phát triển của pháp quyền và dân chủ, đến Cách mạng Công nghiệp, chủ nghĩa thực dân và quá trình hiện đại hóa của các xã hội ngoài phương Tây, mỗi khu vực lại trải qua những con đường khác nhau.

Cuốn sách xem xét những di sản khác nhau của chủ nghĩa thực dân tại Mỹ Latinh, châu Phi và châu Á, đồng thời đặt câu hỏi vì sao một số xã hội có thể phát triển nhanh hơn những xã hội khác.

Một điểm được nhấn mạnh là không chỉ có một con đường duy nhất dẫn tới một nhà nước hiện đại. Những xã hội đi sau có thể học hỏi từ kinh nghiệm của những xã hội đi trước và điều chỉnh các mô hình sao cho phù hợp với hoàn cảnh của mình.

Điều này khiến câu chuyện về trật tự chính trị không chỉ là câu chuyện về quá khứ. Nó còn liên quan đến cách các quốc gia đang phát triển xây dựng nhà nước, cải thiện quản trị và thích ứng với những thay đổi của xã hội.

Vì sao một nền dân chủ vẫn có thể suy tàn?

Cuốn sách cũng đặt sự phát triển của dân chủ trong một bối cảnh rộng hơn. Dân chủ đã lan rộng trong thế giới hiện đại, nhưng sự tồn tại của dân chủ không đồng nghĩa với việc các thể chế dân chủ sẽ luôn vận hành hiệu quả.

Một xã hội có thể đạt được những thành tựu đáng kể trong quá trình xây dựng thể chế, nhưng theo thời gian, các quy tắc cũ có thể trở nên khó thay đổi. Những nhóm lợi ích có thể tìm cách bảo vệ vị trí của mình. Khoảng cách giàu nghèo có thể tạo thêm những căng thẳng. Các thiết chế vốn được tạo ra để duy trì ổn định có thể trở nên khó thích ứng trước những yêu cầu mới.

Từ góc nhìn đó, suy tàn chính trị không nhất thiết bắt đầu bằng sự sụp đổ của một hệ thống. Nó có thể diễn ra dần dần, khi các thể chế không còn theo kịp những thay đổi của xã hội hoặc khi chúng bị những lợi ích riêng chi phối.

Đó cũng là lý do Fukuyama quan tâm đến câu hỏi làm thế nào để các nhà nước hiện đại duy trì được những phẩm chất quan trọng như hiệu quả, tính phi cá nhân, sự trong sạch và trách nhiệm giải trình.

“Trật Tự Chính Trị Và Suy Tàn Chính Trị” đặt ra câu hỏi gì?

Từ Cách mạng Pháp đến “Mùa xuân Ả Rập”, từ quá trình hiện đại hóa của các xã hội ngoài phương Tây đến những vấn đề trong nền chính trị đương đại Hoa Kỳ, “Trật Tự Chính Trị Và Suy Tàn Chính Trị” theo đuổi một câu hỏi xuyên suốt: Các xã hội đã xây dựng những thể chế chính trị hiện đại như thế nào, và điều gì khiến những thể chế ấy có thể suy thoái theo thời gian?

Thay vì chỉ nhìn vào một quốc gia hay một thời điểm cụ thể, Francis Fukuyama mở rộng phạm vi nghiên cứu qua nhiều thế kỷ và nhiều khu vực để tìm hiểu mối quan hệ giữa nhà nước, pháp quyền, dân chủ, kinh tế và xã hội.

Qua đó, cuốn sách cho thấy xây dựng một thể chế hiệu quả đã khó, nhưng duy trì khả năng thích ứng của thể chế trước những biến đổi liên tục của xã hội cũng là một vấn đề không kém phần quan trọng.